1. Succesvol boekhouden
2. De balans - activa
3. Materiële vaste activa

Materiële vaste activa: activeren, onderhoud en afschrijven

Materiële vaste activa (MVA) zijn tastbare bedrijfsmiddelen die de onderneming duurzaam gebruikt, zoals gebouwen, machines, voertuigen en inventaris. Je neemt ze op de balans en verdeelt de af te schrijven waarde over de gebruiksduur. Een betaling voor een bedrijfsmiddel is dus niet automatisch volledig een kostenpost van dat jaar.

Deze pagina volgt de Nederlandse commerciële verslaggeving, vooral RJ 212. Fiscale afschrijving en IFRS kunnen afwijken. De functie bepaalt de indeling: een machine voor eigen gebruik is een vast actief; dezelfde machine bij een handelaar kan voorraad zijn. ^[ref]

Een materieel vast actief wordt opgenomen wanneer het waarschijnlijk is dat de toekomstige economische voordelen aan de onderneming toekomen en de kostprijs betrouwbaar kan worden vastgesteld. Alleen gebruikmaken van een zaak is daarvoor niet altijd genoeg, zoals bij gewone huur.

De omloopsnelheid van vaste activa vergelijkt omzet met de gemiddelde boekwaarde. Dit is geen berekening van de terugverdientijd van een investering.

Balansposten aan de activazijde

Andere onderwerpen aan de activazijde staan hieronder. Goodwill hoort bij de immateriële vaste activa; onderhanden projecten kunnen afhankelijk van het saldo ook een passiefpost vormen:

• Immateriële vaste activa
• Goodwill
• Materiële vaste activa
• Financiële vaste activa
• Voorraden
• Onderhanden projecten
• Vorderingen en overlopende activa
• Effecten
• Liquide middelen

Onderverdeling van materiële vaste activa

Materiële vaste activa staan debet op de balans. Artikel 2:366 BW onderscheidt de volgende posten; voor kleine rechtspersonen bestaan vrijstellingen voor deze uitsplitsing:

• Bedrijfsgebouwen en -terreinen
• Machines en installaties
• Andere vaste bedrijfsmiddelen
• Materiële vaste bedrijfsactiva in uitvoering en vooruitbetalingen
• Vaste activa die niet aan het productieproces dienstbaar zijn

Bij activa die niet aan het productieproces dienstbaar zijn kun je denken aan personeelswoningen en vastgoedbeleggingen. Voor vastgoedbeleggingen gelden afzonderlijke waarderingsregels; de uitleg hieronder richt zich vooral op bedrijfsmiddelen voor eigen gebruik.

Economisch eigendom en lease

De economische inhoud van een overeenkomst bepaalt de verwerking. Juridische eigendom alleen is niet doorslaggevend. Onder RJ 292 wordt onderscheid gemaakt tussen financiële en operationele lease:

• Financiële lease: vrijwel alle economische risico’s en voordelen gaan over op de lessee. Deze neemt het leaseobject en de leaseverplichting op de balans op.
• Operationele lease: het object blijft bij de lessor op de balans; de lessee verwerkt de leasetermijnen als kosten volgens het gebruikspatroon.

Niet iedere geleasete machine hoort dus bij de huurder onder de MVA. Licht relevante eigendomsbeperkingen en verplichtingen toe. IFRS 16 kent voor lessees een andere benadering; pas die niet ongemerkt toe op een jaarrekening volgens RJ 292. ^[ref]

Uitgaven voor vernieuwing

Als uitgaven voor vernieuwing voldoen aan de criteria, dan worden ze onder de materiële vaste activa op de balans verwerkt. Het is daarbij van belang dat de prestatie-eenheden in de toekomst aan de onderneming toekomen. Hierbij valt te denken aan uitbreidingen van de capaciteit of verbeteringen in de kwaliteit van het product. Ook energiebesparing geldt als een toekomstig economisch voordeel. Als de uitgaven voor vernieuwing niet voldoen aan de criteria, moeten ze in de resultatenrekening verwerkt worden.

Klein onderhoud: direct als kosten

Frequent terugkerend onderhoud houdt een actief in de bestaande staat, bijvoorbeeld schoonmaken of een gewone onderhoudsbeurt. Deze kosten verwerk je in het resultaat van de periode. Een hoge factuur maakt werkzaamheden niet automatisch tot groot onderhoud of een investering.

Groot onderhoud en vervangingsinvesteringen

Groot onderhoud bestaat uit periodieke werkzaamheden na een langere gebruiksperiode, zoals een grote inspectie of revisie. Onderscheid dit van de vervanging van een belangrijk onderdeel: zo’n vervanging is een investering die je activeert, terwijl de resterende boekwaarde van het vervangen onderdeel wordt afgeboekt.

Voor groot onderhoud kent RJ 212 twee methoden, die je consistent toepast op soortgelijke activa:

• Componentenmethode: onderscheid de onderhoudscomponent vanaf aanschaf. Schrijf die af over de periode tot de volgende onderhoudsbeurt. Na uitvoering activeer je de nieuwe onderhoudsuitgaven en boek je een eventueel restant van de vorige onderhoudscomponent af.
• Onderhoudsvoorziening: bouw per onderhoudscomponent een voorziening op gedurende de gebruiksperiode vóór de onderhoudsbeurt. De dotaties komen ten laste van het resultaat. Uitgevoerde werkzaamheden komen ten laste van het daarvoor opgebouwde deel van de voorziening; een verschil met de werkelijke kosten komt in het resultaat.

Een voorziening voor groot onderhoud vervangt niet de afzonderlijke afschrijving van belangrijke fysieke bestanddelen. De regels staan ook niet toe ieder jaar naar believen te kiezen tussen ineens kosten nemen, activeren of reserveren. ^[ref]

Schattingswijzigingen in de onderhoudsvoorziening vanaf 2026

Vanaf boekjaar 2026 is verduidelijkt dat wijzigingen in het geschatte bedrag of de onderhoudsdatum prospectief worden verwerkt: verdeel het nog op te bouwen bedrag over de resterende opbouwperiode. Dat gebeurt dus niet via een inhaaldotatie of inhaalvrijval. Voor de overgang van een eerder gevolgde andere methode bestaat een overgangsregeling. ^[ref]

Voorbeeld: je verwacht € 24.000 onderhoud na vier jaar en bouwt € 6.000 per jaar op. Na twee jaar staat € 12.000 in de voorziening. De raming stijgt dan naar € 30.000, met nog twee jaar tot uitvoering. De nieuwe jaarlijkse dotatie is (€ 30.000 − € 12.000) / 2 = € 9.000. Dit voorbeeld veronderstelt nominale waardering en ongewijzigde uitvoering van het onderhoud.

Waardering van materiële vaste activa

Bij eerste verwerking geldt kostprijs. Daarna kies je per categorie consistent voor kostprijs verminderd met afschrijvingen en waardeverminderingen, of voor actuele waarde volgens de daarvoor geldende regels. ^[ref]

Kostprijs van materiële vaste activa

Kostprijs is de verkrijgingsprijs of de vervaardigingsprijs plus de overige kosten om het actief op zijn plaats en in gebruik te krijgen.

De verkrijgingsprijs van materiële vaste activa is de aanschafwaarde en bijkomende kosten van transport en installatie.

De vervaardigingsprijs omvat de aanschafkosten van grond- en hulpstoffen en de overige rechtstreeks toerekenbare vervaardigingskosten. Ook een redelijk deel van de indirecte kosten kan worden opgenomen.

Indirecte kosten zijn bijvoorbeeld indirecte fabricagekosten. Kortingen verlagen de kostprijs; invoerrechten en niet-terugvorderbare belastingen verhogen die. Aftrekbare btw hoort niet bij de kostprijs.

Toe te rekenen kosten zijn bijvoorbeeld personeelskosten van werknemers die bezig zijn geweest om het actief te maken of te verkrijgen, leverings- en afhandelingskosten, installatie- en montagekosten en advieskosten.

Bepaalde kosten behoren niet tot de kostprijs, zoals openingskosten van een nieuwe vestiging, advertentie- en promotiekosten, administratie- en overige algemene kosten.

Actuele waarde van materiële vaste activa

Voor materiële vaste activa die niet als belegging worden aangehouden is de actuele waarde de laagste van de actuele kostprijs en de realiseerbare waarde. De realiseerbare waarde is de hoogste van bedrijfswaarde en opbrengstwaarde.

• Actuele kostprijs: de huidige inkoop- of vervaardigingsprijs van het betreffende actief in de oorspronkelijke staat waarin het is verkregen, verminderd met de bijbehorende cumulatieve afschrijvingen.
• Bedrijfswaarde: de contante waarde van de geschatte toekomstige kasstromen uit het gebruik en de uiteindelijke vervreemding. Kasstromen en disconteringsvoet moeten consistent rekening houden met risico’s.
• Opbrengstwaarde: de verwachte verkoopopbrengst minus de nog te maken verkoopkosten.

De actuele kostprijs heeft in het Besluit actuele waarde sinds 2016 het oude begrip vervangingswaarde vervangen. Het gaat niet zonder meer om de prijs van een moderne vervangende machine met dezelfde capaciteit. ^[ref]

Bijzondere waardeverminderingen van materiële vaste activa

Een bijzondere waardevermindering van materiële vaste activa die naar verwachting duurzaam is, moet verwerkt worden in de jaarrekening (art. 387 lid 4 BW 2). Dit is het geval als de realiseerbare waarde lager is dan de boekwaarde. De realiseerbare waarde is de hoogste van de bedrijfswaarde en opbrengstwaarde.

Een bijzondere waardevermindering vermindert eerst de eventueel aanwezige herwaarderingsreserve van het betreffende actief. Voor zover die ontbreekt of onvoldoende is, komt het verlies in de resultatenrekening (artikel 2:387 lid 4 BW).

Herwaardering van materiële vaste activa

Een hogere marktwaarde van een gebouw verplicht niet automatisch tot herwaardering. Volg de gekozen waarderingsgrondslag per categorie. Een incidentele herwaardering binnen een kostprijsstelsel is slechts in bijzondere omstandigheden aan de orde wanneer het vereiste inzicht anders ernstig tekortschiet.

Herwaarderingen van materiële vaste activa moeten worden opgenomen in een herwaarderingsreserve (art. 390 lid 1 BW 2). Deze reserve wordt per actief aangehouden en mag niet worden gesaldeerd met herwaarderingen van andere activa.

Onder de Nederlandse regels is een belastinglatentie bij deze herwaardering wettelijk niet verplicht, maar de richtlijnen spreken een sterke voorkeur uit voor opname. Licht toe of en hoe rekening is gehouden met belastingen. ^[ref]

Afschrijven van materiële vaste activa

Materiële vaste activa met een beperkte gebruiksduur worden afgeschreven. De afschrijving komt in het resultaat, tenzij zij onderdeel vormt van de kostprijs van een ander geproduceerd actief, zoals voorraad.

Het afschrijven moet starten op het moment dat het actief gebruikt kan worden. Wanneer het actief definitief buiten gebruik wordt gesteld of is gedesinvesteerd, stop je met afschrijven en beoordeel je de resterende waardering. Tijdelijke stilstand is op zichzelf geen reden om de afschrijving te stoppen.

Componentenbenadering bij afschrijven

Splits een bedrijfsmiddel bij aanschaf in belangrijke bestanddelen met een afwijkende gebruiksduur. Het gaat dus niet alleen om ieder bedrijfsmiddel apart administreren, maar ook om onderdelen binnen één bedrijfsmiddel. Bijvoorbeeld: een installatie van € 120.000 bestaat uit een hoofdcomponent van € 90.000 met tien jaar gebruiksduur en een vervangbare component van € 30.000 met vijf jaar gebruiksduur. Bij lineaire afschrijving en nihil restwaarde bedraagt de jaarlijkse afschrijving € 9.000 + € 6.000 = € 15.000.

Op grond schrijf je in beginsel niet af vanwege de onbeperkte gebruiksduur. Er bestaan uitzonderingen, zoals een steengroeve. Grond en gebouwen worden afzonderlijk verwerkt, ook bij gezamenlijke aanschaf. ^[ref]

Afschrijvingsperiode en restbedrag van materiële vaste activa

De gebruiksduur van materiële vaste activa is

• de periode waarin een actief naar verwachting beschikbaar is voor gebruik, of
• het aantal productie-eenheden dat je van het actief verwacht te krijgen.

De gebruiksduur is afhankelijk van het verwachte gebruik, fysieke slijtage, technische of economische veroudering door wijzigingen in de productie of de marktvraag, of juridische beperkingen zoals een vervaldatum of leaseovereenkomst.

Het restbedrag van een materieel vast actief is het bedrag dat de onderneming op dit moment voor het actief zou krijgen bij verkoop, verminderd met de verkoopkosten. Bij het bepalen van de restwaarde moet rekening gehouden worden met de verwachte ouderdom en de staat waarin het actief verkeert aan het eind van de gebruiksduur.

Herbeoordeel gebruiksduur en restwaarde als omstandigheden wijzigen of nieuwe informatie beschikbaar komt. Een wijziging is een schattingswijziging die doorwerkt in het huidige en toekomstige resultaat.

Afschrijvingsmethode van materiële vaste activa

De afschrijvingsmethode van materiële vaste activa is gebaseerd op het verwachte gebruik van het actief. Afschrijven kan lineair of degressief gebeuren. Ook kan je afschrijven op basis van het aantal geproduceerde eenheden.

Bij lineair afschrijven zijn de afschrijvingskosten elke periode hetzelfde. Bij degressief afschrijven zijn de afschrijvingskosten in de eerste perioden hoger. Afschrijven op basis van het aantal geproduceerde eenheden leidt tot afschrijvingskosten die gelijk lopen met het verwachte gebruik van de machine.

Voorbeeld afschrijving en verkoop

Een machine kost € 12.000, heeft een restwaarde van € 2.000 en een gebruiksduur van vijf jaar. De lineaire afschrijving is (€ 12.000 − € 2.000) / 5 = € 2.000 per volledig jaar. De boeking is debet afschrijvingskosten en credit cumulatieve afschrijving, beide € 2.000. Na drie volledige jaren is de boekwaarde € 6.000. Verkoop je de machine dan voor netto € 6.500, dan is de boekwinst € 500. Btw en winstbelasting blijven in dit voorbeeld buiten beschouwing.

Fiscale regels: € 450 en de bodemwaarde van gebouwen

Fiscaal mag je een bedrijfsmiddel met aanschafkosten van minder dan € 450 ineens als kosten aftrekken. Samenhangende onderdelen kunnen samen één bedrijfsmiddel vormen. Reken exclusief aftrekbare btw en inclusief niet-aftrekbare btw. Deze fiscale grens is geen algemene commerciële activeringsgrens. ^[ref]

Voor fiscale afschrijving op bedrijfspanden geldt sinds 2024 in beginsel de WOZ-waarde als bodemwaarde. Er bestaat overgangsrecht voor bepaalde gebouwen waarop vóór 2024 nog geen drie jaar was afgeschreven. De commerciële afschrijving blijft gebaseerd op gebruiksduur en restwaarde. ^[ref]

Toelichting bij materiële vaste activa

De toelichting bevat volgens het toepasselijke jaarrekeningregime onder meer de volgende grondslagen. Kleine rechtspersonen hebben vrijstellingen voor bovenwettelijke informatie:

• Grondslagen van waardering (kostprijs of actuele waarde)
• Verwerking van uitgaven voor groot onderhoud
• Verwerking van uitgaven voor herstel
• Afschrijvingspercentages
• Afschrijvingsmethoden

Overige belangrijke informatie over de materiële vaste activa moet toegelicht worden als dit vereist is voor het inzicht. Hierbij valt te denken aan beperkingen in eigendom, zekerheidstelling voor verplichtingen, aangegane investeringsverplichtingen en verwachte herstelkosten.

Als materiële vaste activa zijn gewaardeerd op actuele waarde, dan moet ook het volgende toegelicht worden in de jaarrekening: jaar van herwaardering, betrokkenheid van een taxateur , veronderstellingen bij de schatting en eventuele marktprijzen.

Als de waarde van een actief afwijkt van de boekwaarde, dan moet dit toegelicht worden indien dit vereist is voor een goed inzicht in de cijfers. Bij lang geleden gekochte grond kan bijvoorbeeld een groot verschil bestaan tussen de boekwaarde en de actuele waarde. Beoordeel of aanvullende waarderingsinformatie nodig is voor het vereiste inzicht.

Mutatieoverzicht bij materiële vaste activa

Er moet een overzicht van materiële vaste activa gemaakt worden van de boekwaarde aan het begin en eind van het jaar. Daarin moeten staan de investeringen, desinvesteringen, herwaarderingen, bijzondere waardeverminderingen, afschrijvingen, omrekeningsverschillen en overige mutaties.

Onderstaand voorbeeld is in duizenden euro’s. De desinvestering van netto 2 betreft een brutowaarde van 8 en cumulatieve afschrijvingen van 6. De herwaardering en de twee positieve overige mutaties werken hier alleen door in de brutowaarde.

Brutowaarde per 1 januari	100
Cumulatieve afschrijvingen en waardeverminderingen tot 1 januari	-20
Boekwaarde per 1 januari		80
Investeringen	15
Desinvesteringen	-2
Herwaarderingen	3
Bijzondere waardeverminderingen	-6
Afschrijvingen	-10
Omrekeningsverschillen	1
Overige mutaties	1
Totale mutaties in boekjaar		2
Brutowaarde per 31 december	112
Cumulatieve afschrijvingen en waardeverminderingen tot 31 december	-30
Boekwaarde per 31 december		82

Controle: 80 + 15 − 2 + 3 − 6 − 10 + 1 + 1 = 82. De brutowaarde is 100 + 15 − 8 + 3 + 1 + 1 = 112; cumulatieve afschrijvingen en waardeverminderingen zijn 20 − 6 + 6 + 10 = 30.

Een boekhoudprogramma met activaregistratie kan de afschrijvingen en het mutatieoverzicht ondersteunen. Controleer per actief de aanschafkosten, datum gereed voor gebruik, componenten, levensduur, restwaarde en aansluiting met het grootboek. Leg onderhouds- en herstelverplichtingen afzonderlijk vast.

Volgende artikel »

---

Deel dit artikel

Deel dit bericht via social media met je familie, vrienden en collega's!

Link:

Materiële vaste activa op de balans: kostprijs, lease, groot onderhoud, componenten, herwaardering en afschrijving. Met voorbeelden en fiscale verschillen.

---

Over de auteur

Deze website wordt geschreven en beheerd door Patrick de Graaf.

Patrick heeft een achtergrond in bedrijfseconomie, accountancy en belastingrecht. Van 2007 tot 2017 werkte hij bij een accountantskantoor; daarna als Financial Controller bij twee verschillende middelgrote bedrijven. Die ervaring met administraties, aangiften en rapportages vormt de praktische achtergrond van de uitleg.

Lees meer over zijn opleidingen en werkervaring en bronnen en werkwijze.

Controleer het toepasselijke jaar en de officiële bron en vraag bij beslissingen met fiscale, juridische of financiële gevolgen advies over jouw situatie.