Stelselwijziging en schattingswijziging: verschil en verwerking
Bij een stelselwijziging verander je een grondslag of presentatieregel van de jaarrekening. Bij een schattingswijziging herzie je een eerdere inschatting door nieuwe informatie of omstandigheden. Het onderscheid bepaalt de verwerking: een stelselwijziging werkt meestal terug, een schattingswijziging wordt verwerkt in de huidige en eventueel toekomstige perioden.
Inhoudsopgave [verbergen]
? min. leestijd | ? woordenDeze uitleg volgt de Nederlandse verslaggevingsregels. Een stelsel is het geheel van grondslagen en regels waarmee je de jaarrekening opstelt. Het omvat onder meer:
- grondslagen voor waardering van de activa en passiva;
- grondslagen voor de bepaling van het resultaat;
- criteria over de noodzaak of toelaatbaarheid van rechtstreekse mutaties in het vermogen;
- consolidatiegrondslagen;
- grondslagen voor de indeling en presentatie van informatie;
- grondslagen voor het opstellen van het kasstroomoverzicht.
Bij een eerste jaarrekening of een nieuw soort transactie maak je een stelselkeuze. Dat is niet automatisch een stelselwijziging. Een eenmaal gekozen grondslag blijf je in beginsel toepassen vanwege het bestendigheidsprincipe. Zo blijven de cijfers tussen jaren vergelijkbaar. [ref]
Wat is een schattingswijziging?
Niet ieder bedrag in een jaarrekening staat exact vast. Je schat bijvoorbeeld de inbaarheid van debiteuren, de levensduur en restwaarde van een machine of de omvang van een garantievoorziening. Nieuwe informatie kan een herziening nodig maken. Een andere uitkomst betekent niet vanzelf dat de oorspronkelijke schatting fout was.
Een schattingswijziging verwerk je prospectief: in de periode van de wijziging en, voor zover relevant, volgende perioden. Je past de vergelijkende cijfers niet met terugwerkende kracht aan. Dit is ook in de RJk-regels voor kleine rechtspersonen verduidelijkt. [ref]
Voorbeeld: resterende gebruiksduur van een machine
Een machine kostte € 60.000 en werd lineair in zes jaar afgeschreven, zonder restwaarde. Na twee jaren bedraagt de boekwaarde € 40.000. Bij aanvang van jaar drie blijkt uit nieuwe informatie dat de machine nog twee jaar kan worden gebruikt, in plaats van vier. De nieuwe jaarlijkse afschrijving wordt € 40.000 / 2 = € 20.000.
De afschrijving van € 10.000 in elk van de eerste twee jaren wordt niet achteraf herrekend. De nieuwe schatting verandert de afschrijving vanaf de wijziging. Beoordeel afzonderlijk of tevens sprake is van een bijzondere waardevermindering; zo’n verlies mag niet simpelweg over de resterende jaren worden verdeeld.
Ook een wijziging van de schattingsmethode, zoals een aangepast afschrijvingssysteem op basis van het verwachte gebruik, kan een schattingswijziging zijn. Leg de nieuwe informatie en berekening vast. Licht belangrijke effecten op de huidige en toekomstige perioden toe; vermeld het als die effecten niet bepaalbaar zijn. [ref]
Wat is een stelselwijziging?
Bij een stelselwijziging verandert één of meer van de eerder gebruikte grondslagen of regels. Niet noodzakelijk de hele jaarrekening. Voorbeelden zijn:
- een toegestane overgang van historische kostprijs naar actuele waarde voor een categorie materiële vaste activa;
- een verandering van de categoriale naar de functionele indeling van de winst-en-verliesrekening;
- een verandering van de directe naar de indirecte methode voor operationele kasstromen in het kasstroomoverzicht.
De wijziging moet verplicht of toelaatbaar zijn. Voor een vrijwillige wijziging zijn gegronde redenen nodig; een gunstiger winstcijfer op zichzelf is geen onderbouwing. De wet noemt die eis voor waardering en resultaatbepaling in artikel 2:384 lid 6 BW en voor de indeling in artikel 2:363 lid 4 BW. Pas de gewijzigde grondslag consequent toe op de betreffende activiteiten gedurende het boekjaar. [ref]
Retrospectieve verwerking: met terugwerkende kracht
Bij de hoofdregel herreken je het eigen vermogen aan het einde van het vorige boekjaar alsof de nieuwe grondslag al gold. Het cumulatieve verschil verwerk je rechtstreeks in het eigen vermogen aan het begin van het huidige boekjaar, met inachtneming van de winstbelasting. Het is dus geen gewone opbrengst of kostenpost van het huidige jaar.
Een wijziging die alleen de presentatie raakt, hoeft geen vermogenseffect te hebben. Dan gaat het om een andere indeling en het vergelijkbaar maken van de gepresenteerde cijfers.
Prospectieve verwerking: uitzondering bij een stelselwijziging
Verwerking zonder terugwerkende kracht is mogelijk als een specifieke overgangsbepaling dit voorschrijft of toestaat. Daarnaast kan dit in het uitzonderlijke geval dat het cumulatieve effect redelijkerwijs niet bepaalbaar is. De oude openingsboekwaarden vormen dan het uitgangspunt voor toepassing van het nieuwe stelsel. Het gaat niet uitsluitend om nieuwe aankopen of nieuwe posten. [ref]
Vergelijkende cijfers aanpassen
Bij retrospectieve verwerking pas je de vergelijkende cijfers aan de nieuwe grondslag aan. Vermeld de verschillen met de oorspronkelijk gepubliceerde cijfers. Dat aanpassen gebeurt in de huidige jaarrekening en betekent op zichzelf niet dat de eerder vastgestelde jaarrekening wordt gewijzigd.
Als aanpassing praktisch niet uitvoerbaar is, licht je de reden en de aard van de niet-doorgevoerde aanpassing toe. Beschrijf bij iedere stelselwijziging de oude en nieuwe grondslag, de reden voor de wijziging, de verwerking en de relevante gevolgen voor vermogen, resultaat en afzonderlijke posten. [ref]
Wanneer is sprake van foutherstel?
Was de eerdere schatting redelijk op basis van alle destijds beschikbare relevante informatie, dan kan nieuwe informatie leiden tot een schattingswijziging. Is destijds beschikbare informatie onjuist verwerkt of ten onrechte genegeerd, dan kan sprake zijn van een fout. Noem bijvoorbeeld een vergeten schuld niet een schattingswijziging om herstel over eerdere jaren te vermijden.
Een materiële fout herstel je volgens de regels voor foutherstel, in beginsel met herrekening en aangepaste vergelijkende cijfers in de eerste nog niet vastgestelde jaarrekening. Bij een ernstig tekortschietende vastgestelde jaarrekening kan daarnaast onmiddellijk een mededelingsplicht gelden. Zie gebeurtenissen na balansdatum. [ref]
Praktische beslisvragen
- Verandert de regel of grondslag? Onderzoek of een stelselwijziging verplicht of toegestaan is en of overgangsrecht geldt.
- Verandert een inschatting door nieuwe informatie? Onderbouw de schattingswijziging en bepaal welke perioden zij raakt.
- Was de eerdere verwerking al onjuist? Beoordeel foutherstel en de materialiteit van de fout.
- Is het dossier compleet? Bewaar de aanleiding, berekening, gebruikte informatie en toelichting bij de jaarrekening.
Referenties
[verbergen]Deel dit artikel
Deel dit bericht via social media met je familie, vrienden en collega's!
Wat is het verschil tussen een stelselwijziging, schattingswijziging en foutherstel? Uitleg over terugwerkende kracht, vergelijkende cijfers en afschrijving.
Over de auteur
Deze website wordt geschreven en beheerd door Patrick de Graaf.
Patrick heeft een achtergrond in bedrijfseconomie, accountancy en belastingrecht. Van 2007 tot 2017 werkte hij bij een accountantskantoor; daarna als Financial Controller bij twee verschillende middelgrote bedrijven. Die ervaring met administraties, aangiften en rapportages vormt de praktische achtergrond van de uitleg.
Lees meer over zijn opleidingen en werkervaring en bronnen en werkwijze.
Controleer het toepasselijke jaar en de officiële bron en vraag bij beslissingen met fiscale, juridische of financiële gevolgen advies over jouw situatie.