1. Succesvol boekhouden
2. De balans - activa
3. Financiële vaste activa

Financiële vaste activa: deelnemingen waarderen en boeken

Financiële vaste activa zijn financiële belangen die duurzaam aan de onderneming zijn verbonden, zoals deelnemingen, langlopende leningen en duurzaam aangehouden effecten. Bij een deelneming bepaalt vooral de invloed op het zakelijke en financiële beleid hoe je het belang waardeert. Bij invloed van betekenis is nettovermogenswaarde het uitgangspunt.

Hieronder staan de Nederlandse commerciële regels voor de enkelvoudige jaarrekening, vooral RJ 214. In een geconsolideerde jaarrekening worden dochtermaatschappijen in beginsel geconsolideerd; hun afzonderlijke deelnemingspost verdwijnt dan. IFRS en de fiscale winstberekening kunnen afwijken. ^[ref]

Balansposten aan de activazijde

Onderwerpen aan de activazijde staan hieronder. Goodwill hoort bij de immateriële vaste activa; onderhanden projecten kunnen afhankelijk van het saldo ook een passiefpost vormen:

• Immateriële vaste activa
• Goodwill
• Materiële vaste activa
• Financiële vaste activa
• Voorraden
• Onderhanden projecten
• Vorderingen en overlopende activa
• Effecten
• Liquide middelen

Onderverdeling van financiële vaste activa

Financiële vaste activa staan debet op de balans. Artikel 2:367 BW onderscheidt de volgende posten. Voor kleine rechtspersonen gelden vrijstellingen voor de uitsplitsing:

• Deelnemingen in groepsmaatschappijen
• Andere deelnemingen
• Vorderingen op groepsmaatschappijen
• Vorderingen op participanten en op maatschappijen waarin wordt deelgenomen
• Overige effecten
• Overige vorderingen

Wanneer is een belang een deelneming?

Een deelneming in een rechtspersoon berust op kapitaalverschaffing voor eigen rekening en duurzame verbondenheid ten dienste van de eigen werkzaamheid (artikel 2:24c BW). Denk aan een strategisch belang in een leverancier of klant. Het enkel behalen van beleggingsrendement is iets anders, ook als de belegging lang wordt aangehouden.

Kapitaalbelang en het vermoeden bij 20%

Bij minstens 20% van het geplaatste kapitaal wordt een deelneming vermoed. Dit vermoeden is weerlegbaar: ook een kleiner strategisch belang kan een deelneming zijn, terwijl een groter belang uitsluitend een belegging kan zijn. Bij een vennootschap met aandelenkapitaal gaat het bijvoorbeeld om aandelen of certificaten.

Deelneming zonder aandelenkapitaal

Bij een vennootschap zonder rechtspersoonlijkheid is sprake van een deelneming als de rechtspersoon of een dochtermaatschappij als vennoot volledig aansprakelijk is voor de schulden, of vennoot is om duurzaam verbonden te zijn ten dienste van de eigen werkzaamheid. Een BV als volledig aansprakelijke vennoot in een VOF heeft dus een deelneming. Ook een commanditaire vennoot in een CV kan een deelneming hebben op grond van de duurzame zakelijke verbondenheid; volledige aansprakelijkheid is daarvoor niet de enige route. ^[ref]

Begrip dochtermaatschappij onder de financiële vaste activa

Het begrip dochtermaatschappij is als volgt omschreven (art. 24a lid 1 BW 2):

• Een dochtermaatschappij is een rechtspersoon waarin jouw rechtspersoon meer dan de helft van de stemrechten in de algemene vergadering kan uitoefenen.
• Een dochtermaatschappij is een rechtspersoon waarin jouw rechtspersoon lid of aandeelhouder is en meer dan de helft van de bestuurders of commissarissen kan benoemen of ontslaan.

Stemrechten kunnen ook via een overeenkomst verkregen worden. Als je (samen met je) dochtermaatschappij meer dan de helft van de rechten bezit, betreft de andere onderneming ook een dochtermaatschappij. Dit betekent dat ook kleindochters en achterkleindochters onder het begrip dochtermaatschappij vallen.

Een VOF kan ook een dochtermaatschappij zijn, als je als vennoot volledig aansprakelijk bent voor de schulden.

Begrip joint venture onder de financiële vaste activa

Het begrip joint venture is als volgt: van een joint venture is sprake in geval van activiteiten waarop de zeggenschap gezamenlijk wordt uitgeoefend. De gezamenlijke zeggenschap volgt uit een overeenkomst tussen de deelnemers. Daarbij is het niet van belang of de activiteiten worden uitgeoefend in een nieuwe rechtspersoon of vennootschap.

Gezamenlijke zeggenschap is bepalend. Een aandelenverhouding van 50/50 bewijst op zichzelf nog niet dat sprake is van een joint venture. ^[ref]

Overige effecten onder de financiële vaste activa

Hieronder vallen duurzaam aangehouden beleggingen die geen deelneming zijn, zoals aandelenbeleggingen en obligaties. Ze hoeven niet ten dienste van de eigen bedrijfsactiviteiten te worden gehouden, maar moeten wel bestemd zijn om duurzaam aangehouden te worden. Obligaties van groepsmaatschappijen vallen bij duurzame aanhouding onder de vorderingen op groepsmaatschappijen. Korter aangehouden beleggingen bespreekt de pagina effecten. ^[ref]

Verkrijgingsprijs van een deelneming

Onder de Nederlandse regels bestaat de verkrijgingsprijs uit de overeengekomen tegenprestatie plus rechtstreeks toerekenbare transactiekosten. Bij een andere tegenprestatie dan geld is de reële waarde daarvan het uitgangspunt. Algemene beheerskosten horen hier niet automatisch bij. Bij een overname met een variabele koopsom of in stappen is aanvullende beoordeling nodig. ^[ref]

Waardering van een deelneming onder de financiële vaste activa

De waardering van een deelneming onder de financiële vaste activa is afhankelijk van de mate van zeggenschap.

• Deelnemingen waarin invloed van betekenis uitgeoefend kan worden op het zakelijke en financiële beleid worden in beginsel gewaardeerd volgens de vermogensmutatiemethode (art. 389 lid 1 BW 2).
• Deelnemingen waarin geen invloed van betekenis uitgeoefend kan worden op het zakelijke en financiële beleid, worden gewaardeerd tegen verkrijgingsprijs of actuele waarde (art. 384 lid 1 BW 2).

Invloed van betekenis bij waardering van een deelneming

De feitelijke situatie is bepalend bij de vraag of er sprake is van invloed van betekenis bij de waardering van een deelneming. Beoordeel alle afspraken en feitelijke mogelijkheden om aan beleidsbeslissingen deel te nemen.

Er is een vermoeden van invloed van betekenis als je 20% of meer van het stemrecht hebt in een andere onderneming (art. 389 lid 1 BW 2). Dit geldt ook wanneer je (samen met je) dochtermaatschappij 20% of meer stemrecht hebt. Dit stemrecht kan je hebben als lid, vennoot of aandeelhouder. Dit vermoeden op basis van stemrechten is iets anders dan het hiervoor genoemde deelnemingsvermoeden op basis van kapitaal. Potentiële stemrechten tellen niet zonder beoordeling mee: onder meer hun actuele uitoefenbaarheid en voorwaarden zijn van belang.

Als je minder dan 20% van het stemrecht hebt, bestaat het vermoeden dat je geen invloed van betekenis hebt. Dit is slechts een vermoeden dat weerlegd kan worden op basis van de omstandigheden.

Omstandigheden die invloed van betekenis bij een deelneming kunnen aantonen zijn:

• vertegenwoordiging in het bestuur van de deelneming.
• betrokkenheid bij de bepaling van het beleid van de deelneming.
• grote transacties tussen je onderneming en de deelneming.
• onderlinge uitwisseling van managers tussen je onderneming en de deelneming.
• het uitwisselen van belangrijke technische informatie.

Deelneming waarderen volgens vermogensmutatiemethode

Een deelneming waarin invloed van betekenis uitgeoefend kan worden, wordt gewaardeerd volgens de vermogensmutatiemethode (art. 389 lid 1 BW 2).

Bij de vermogensmutatiemethode is het resultaat uit je deelneming gelijk aan het aandeel in het resultaat van die deelneming. Dit betekent dat als je deelneming bijvoorbeeld €1.000.000 winst maakt en jij 60% van de aandelen bezit, je €600.000 als aandeel in het resultaat verwerkt in jouw resultatenrekening. Dit veronderstelt dat die winst na belasting is bepaald volgens jouw grondslagen en dat geen verdere correcties nodig zijn. Denk bij correcties aan verschillen bij overname, ongerealiseerde onderlinge resultaten en waardeverminderingen.

Als je het ontvangen dividend als winst neemt in je jaarrekening, dan zegt dat weinig over de werkelijke behaalde resultaten. Een deelneming kan namelijk verlies lijden en toch dividend uitkeren. Dividend verlaagt de deelnemingswaarde zodra het recht op de uitkering ontstaat; de betaling is niet beslissend. In het afzonderlijke voorbeeld hieronder zijn bedragen in duizenden euro’s en vallen declaratie en ontvangst samen. De boekwaarde stijgt van 100 naar 115: 100 + 20 − 5. ^[ref]

Boekwaarde per 1 januari	100
Aandeel in het resultaat van de deelneming	20
Ontvangen dividend	-5
Boekwaarde per 31 december	115

De journaalpost van het resultaat deelneming is als volgt:

		Debet	Credit
	Deelneming (balans)	20
a/	Resultaat deelneming (resultatenrekening)		20

De journaalpost van het ontvangen dividend is als volgt:

		Debet	Credit
	Bank (balans)	5
a/	Deelneming (balans)		5

Het aandeel in het resultaat van deelnemingen wordt afzonderlijk gepresenteerd. De voorkeursplaats volgens RJ 214 is na de post belastingen. Presentatie vóór de financiële baten en lasten is eveneens toegestaan; volg het gekozen model consequent.

Er zijn twee methoden van de vermogensmutatiemethode (art. 389 lid 2 en 3 BW 2):

• nettovermogenswaarde
• zichtbaar eigen vermogen

Nettovermogenswaarde: jouw grondslagen toepassen

Bij verwerving bepaal je jouw aandeel in de reële waarde van de identificeerbare activa en verplichtingen. Daarna bereken je de waarde en het resultaat volgens de grondslagen van de deelnemende rechtspersoon, uitgaande van die overnamewaarden. Het bedrag waarmee de verkrijgingsprijs jouw aandeel in deze nettovermogenswaarde overtreft, is afzonderlijk opgenomen goodwill.

Bij afwijkende grondslagen zijn aansluitingsberekeningen nodig. Daarvoor hoeft de deelneming haar eigen gepubliceerde jaarrekening niet per definitie te wijzigen. Onderbouw de aansluiting van haar cijfers naar jouw waardering.

Zichtbaar eigen vermogen bij onvoldoende gegevens

Alleen als de nettovermogenswaarde niet kan worden bepaald, bijvoorbeeld door onvoldoende gegevens, is een andere vorm van vermogensmutatiemethode toegestaan. Vaak is dat jouw aandeel in het zichtbare eigen vermogen volgens de grondslagen van de deelneming, met de volgens artikel 2:389 lid 3 BW vereiste aanpassingen. Ook hierbij worden resultaten en uitkeringen verwerkt en kan afzonderlijke goodwill ontstaan. Licht de gekozen werkwijze toe.

Geen invloed van betekenis: verkrijgingsprijs of actuele waarde

Zonder invloed van betekenis waardeer je de deelneming tegen verkrijgingsprijs of actuele waarde. Bij verkrijgingsprijs beoordeel je bijzondere waardeverminderingen. Bij actuele waarde gelden ook de regels voor herwaarderingen en waardedalingen. Goodwill blijft bij deze methoden onderdeel van de deelnemingswaarde en wordt niet afzonderlijk getoond.

Gedeclareerd dividend is in beginsel opbrengst onder de financiële baten. Meegekocht dividend dat een terugbetaling van de investering vormt, vermindert echter de verkrijgingsprijs. Het totale resultaat kan ook waardeverminderingen of andere volgens de gekozen grondslag te verwerken waardemutaties omvatten.

Bij invloed van betekenis kan alleen om gegronde, toegelichte redenen worden afgeweken van nettovermogenswaarde, bijvoorbeeld in bepaalde situaties met een consolidatievrijstelling voor een tussenholding. Verkrijgingsprijs kan dan toegestaan zijn; actuele waarde is voor zulke deelnemingen geen vrij alternatief. ^[ref]

Deelneming met een negatief eigen vermogen

De deelnemingspost wordt niet negatief. Als jouw aandeel in de verliezen de boekwaarde bereikt, beoordeel je ook langlopende belangen die feitelijk deel uitmaken van de netto-investering. Gewone handelsvorderingen vallen daar niet automatisch onder en hebben hun eigen beoordeling op oninbaarheid.

Een voorziening ontstaat pas bij een juridische of feitelijke verplichting om de deelneming te ondersteunen, met een waarschijnlijke uitstroom en een betrouwbare schatting. Een negatief eigen vermogen alleen verplicht dus niet tot een even grote voorziening. Positieve winstverwachtingen nemen een bestaande verplichting evenmin automatisch weg.

Houd niet-verwerkte verliezen bij. Winst wordt bij hervatting van de vermogensmutatiemethode pas verwerkt nadat de eerder niet-verwerkte verliezen zijn ingehaald. ^[ref]

Voorbeeld in duizenden euro’s: de deelneming is al tot nul afgewaardeerd, er zijn geen andere belangen die tot de netto-investering horen en de betrouwbaar geschatte uitstroom uit een steunverplichting is 30. Dan luidt de boeking:

		Debet	Credit
	Resultaat deelneming (resultatenrekening)	30
a/	Voorziening (balans)		30

Verwatering van het belang in een deelneming

Als een deelneming nieuwe aandelen uitgeeft aan een derde partij, dan is er sprake van verwatering. Door de uitgifte van nieuwe aandelen aan een derde, heb jij relatief gezien een lager belang in de deelneming.

Stel dat je bijvoorbeeld 100% van de aandelen in een deelneming bezit, en die deelneming geeft evenveel nieuwe aandelen uit aan een derde als er vóór de uitgifte bestonden. Dan daalt jouw belang tot 50%, zonder dat je financieel betrokken bent bij de uitgifte.

Als de derde partij vervolgens per aandeel meer inbrengt dan de bestaande nettovermogenswaarde, dan maak jij winst. Stel dat het eigen vermogen van de deelneming €1.000 was en dat de derde partij €1.400 heeft betaald voor de 50%. Het totale eigen vermogen van de deelneming komt hiermee op €2.400, waarvan jij 50% bezit. Je realiseert hierdoor een verwateringswinst van €200, berekend als 50% × €2.400 − €1.000.

De verwerking van verwateringsresultaten kan op twee manieren:

• Rechtstreeks in het eigen vermogen, als je de situatie als een vermogensverschuiving tussen aandeelhouders ziet.
• Als resultaat in de resultatenrekening, als je de situatie ziet als een verkoop van een belang.

De gekozen grondslag moet bestendig worden toegepast. De volgende boekingen zijn alternatieven, dus boek ze niet beide. Hierbij blijft invloed van betekenis bestaan en zijn goodwill en andere correcties buiten beschouwing gelaten. ^[ref]

De journaalpost van de verwerking in het eigen vermogen is als volgt:

		Debet	Credit
	Deelneming (balans)	200
a/	Overige reserves (balans)		200

De journaalpost van de verwerking in het resultaat is als volgt:

		Debet	Credit
	Deelneming (balans)	200
a/	Verwateringsresultaat deelneming (resultatenrekening)		200

Omgekeerde verwatering van het belang in een deelneming

Koopt de deelneming aandelen in van andere aandeelhouders en houd jij jouw aandelen, dan kan jouw belang toenemen: omgekeerde verwatering. Hanteer hiervoor dezelfde zienswijze als bij verwatering. Door de inkoop neemt tevens het vermogen van de deelneming af; een hoger percentage betekent dus niet automatisch een hogere deelnemingswaarde.

Verlies van invloed van betekenis in een deelneming

Verkoop je bijvoorbeeld de helft van een belang van 30%, dan resteert 15% van het totale aandelenkapitaal. Beoordeel vervolgens of je daadwerkelijk invloed van betekenis verliest; ook bij 15% kan die invloed blijven bestaan.

Bij verlies van invloed wordt de laatst bekende nettovermogenswaarde van het resterende belang plus de nog geactiveerde goodwill het startpunt voor waardering tegen verkrijgingsprijs of actuele waarde. In dit voorbeeld wordt verkrijgingsprijs gekozen. ^[ref]

Stel dat de nettovermogenswaarde van de 30% op je balans €900 is, en er tevens nog €120 aan goodwill staat. Na verkoop van 15% is nog de helft over, dus €450 nettovermogenswaarde plus €60 goodwill. De nieuwe kostprijs van de deelneming wordt dan gesteld op €510. De verkoopprijs van het 15%-belang is €600, dus het resultaat op deze transactie is €90.

De journaalpost van de verkoop van het 15%-belang is als volgt:

		Debet	Credit
	Bank (balans)	600
a/	Deelneming (balans)		450
a/	Goodwill (balans)		60
a/	Resultaat verkoop deelneming (resultatenrekening)		90

Hierna staat het overgebleven 15%- belang in de deelneming nog voor €450 en de goodwill voor €60 op de balans op basis van nettovermogenswaarde. Door het verlies van invloed van betekenis wordt deze nettovermogenswaarde omgezet in aanschafwaarde.

De journaalpost van het verlies van invloed van betekenis is als volgt:

		Debet	Credit
	Deelneming (kostprijs, balans)	510
a/	Deelneming (nettovermogenswaarde, balans)		450
a/	Goodwill (nettovermogenswaarde, balans)		60

Wettelijke reserve deelnemingen

Bij de vermogensmutatiemethode kan resultaat al zijn verwerkt terwijl de onderneming nog niet vrij over een uitkering kan beschikken. Artikel 2:389 lid 6 BW beschermt dit deel van het vermogen met een wettelijke reserve. De reserve is een verschuiving binnen het eigen vermogen, geen kostenpost en geen aparte bankrekening.

Bereken de reserve per deelneming uit het aandeel in de cumulatieve positieve resultaten sinds de eerste waardering en de relevante rechtstreekse vermogensmutaties. Trek uitkeringen af waarop inmiddels recht is verkregen en uitkeringen die zonder beperking kunnen worden bewerkstelligd. Eigen kapitaalstortingen zijn hierbij geen verdiend resultaat. Negatieve cumulatieve resultaten van de ene deelneming mag je niet aftrekken van de reserve voor een andere.

Beperkingen kunnen bijvoorbeeld voortkomen uit onvoldoende zeggenschap, wettelijke reserves bij de deelneming, belemmeringen in buitenlands betalingsverkeer of gevaar voor de continuïteit. Niet alle ingehouden winst leidt dus automatisch tot een reserve. ^[ref]

Ook ontvangen dividend mag niet zonder verdere beoordeling worden doorgestort. Bij een BV is onder meer goedkeuring door het bestuur en een uitkeringstoets nodig. Een aandeelhouder met alle stemmen kan die bescherming niet terzijde schuiven. ^[ref]

Overige effecten en langlopende vorderingen waarderen

De precieze waardering volgt uit de aard van het instrument en de regels voor financiële instrumenten. Denk aan verkrijgingsprijs, geamortiseerde kostprijs bij bepaalde obligaties of reële waarde bij aandelen. Voor een uitwerking van de categorieën zie effecten waarderen.

Verstrekte langlopende leningen worden doorgaans eerst tegen reële waarde met toerekenbare transactiekosten opgenomen en daarna tegen geamortiseerde kostprijs, onder aftrek van bijzondere waardeverminderingen. Bij een marktconforme lening zonder belangrijke kosten benadert dit vaak het nog af te lossen bedrag. Bij een renteloze of onzakelijke lening kan de eerste waarde hiervan afwijken. ^[ref]

Commerciële waardering is niet de deelnemingsvrijstelling

De fiscale deelnemingsvrijstelling kent eigen voorwaarden. De bekende grens van doorgaans 5% van het nominaal gestorte aandelenkapitaal voor de vennootschapsbelasting is geen vervanging voor de commerciële beoordeling van een deelneming of invloed van betekenis. Bij toepassing van de vrijstelling worden deelnemingsvoordelen en verliezen fiscaal anders behandeld dan in de commerciële resultatenrekening. ^[ref]

Toelichting bij deelnemingen

Vermeld de toegepaste waarderings- en resultaatgrondslagen. Voor de wettelijk te specificeren belangen worden onder meer naam, statutaire zetel en aandeel in het geplaatste kapitaal toegelicht. De precieze eisen en vrijstellingen hangen af van onder meer de omvang van de rechtspersoon, consolidatie en publicatieregels. Licht tevens relevante waardeverminderingen, steunverplichtingen en beperkingen toe.

Mutatie bij deelnemingen

Voor de daarvoor vereiste posten maak je een mutatieoverzicht dat begin- en eindboekwaarde met elkaar verbindt. Houd rekening met de toepasselijke omvangsvrijstellingen.

Toon onder meer investeringen, afgestoten boekwaarden, resultaten en gedeclareerd dividend. Voeg relevante rechtstreekse vermogensmutaties, koersverschillen en waardeverminderingen afzonderlijk toe. In dit vereenvoudigde voorbeeld vallen dividenddeclaratie en ontvangst samen. De totale mutatie is 15 − 2 + 30 − 10 = 33; de eindwaarde is 80 + 33 = 113. ^[ref]

Boekwaarde per 1 januari		80
Investeringen	15
Desinvesteringen	-2
Resultaat deelneming	30
Ontvangen dividend	-10
Totale mutaties in boekjaar		33
Boekwaarde per 31 december		113

Gebruik in je boekhoudprogramma afzonderlijke rekeningen of specificaties per deelneming. Sluit deze aan op de jaarrekening van de deelneming, de waarderingsberekening en het mutatieoverzicht; een banksaldo of dividendbetaling alleen onderbouwt de waardering niet.

Volgende artikel »

---

Deel dit artikel

Deel dit bericht via social media met je familie, vrienden en collega's!

Link:

Financiële vaste activa uitgelegd: deelneming, nettovermogenswaarde, dividend, negatief vermogen, verwatering en wettelijke reserve met boekingen.

---

Over de auteur

Deze website wordt geschreven en beheerd door Patrick de Graaf.

Patrick heeft een achtergrond in bedrijfseconomie, accountancy en belastingrecht. Van 2007 tot 2017 werkte hij bij een accountantskantoor; daarna als Financial Controller bij twee verschillende middelgrote bedrijven. Die ervaring met administraties, aangiften en rapportages vormt de praktische achtergrond van de uitleg.

Lees meer over zijn opleidingen en werkervaring en bronnen en werkwijze.

Controleer het toepasselijke jaar en de officiële bron en vraag bij beslissingen met fiscale, juridische of financiële gevolgen advies over jouw situatie.