Effecten op de balans: aandelen en obligaties waarderen
Effecten zijn financiële instrumenten zoals aandelen en obligaties. Hoe je ze op de balans waardeert, hangt af van het soort instrument, de categorie waarin het valt en het toepasselijke verslaggevingsregime. Niet alle koerswijzigingen worden op dezelfde manier geboekt.
Deze pagina behandelt vooral aandelen en obligaties volgens de Nederlandse commerciële verslaggeving, waaronder RJ 226 en RJ 290. Effecten die de onderneming niet duurzaam dienen, vallen onder de vlottende activa. Duurzaam aangehouden beleggingen horen bij de financiële vaste activa. IFRS en fiscale waarderingsregels kunnen afwijken. [ref]
Inhoudsopgave [verbergen]
? min. leestijd | ? woordenBalansposten aan de activazijde
Andere onderwerpen aan de activazijde staan hieronder. Goodwill hoort bij de immateriële vaste activa; onderhanden projecten kunnen afhankelijk van het saldo ook een passiefpost vormen:
- Immateriële vaste activa
- Goodwill
- Materiële vaste activa
- Financiële vaste activa
- Voorraden
- Onderhanden projecten
- Vorderingen en overlopende activa
- Effecten
- Liquide middelen
Welke effecten staan op de balans?
Bij aandelen bezit je een belang in een onderneming; met een obligatie verstrek je een lening aan de uitgevende partij. Ook certificaten, claims, opties en futures komen voor. Opties en futures zijn derivaten, waarvoor afzonderlijke regels gelden; een derivaat kan ook een verplichting vormen. Pas de regels voor gewone aandelen daarom niet zonder meer toe op ieder financieel product. [ref]
Artikel 2:371 BW onderscheidt binnen de vlottende effecten:
- Aandelen en andere vormen van belangen in overige verbonden maatschappijen.
- Overige effecten.
Een belang dat als deelneming kwalificeert, vraagt om een afzonderlijke beoordeling. Ook zijn verhandelbare aandelen geen liquide middelen alleen omdat je ze snel kunt verkopen.
Wanneer neem je effecten op?
Je neemt effecten op wanneer contractuele rechten ten aanzien van het instrument ontstaan. Vaak is dat de datum van de bindende aankoopovereenkomst. Verwerking op de leveringsdatum is eveneens toegestaan. Pas de gekozen verwerking consistent toe. Zonder aankoopcontract is het moment van levering of betaling bepalend. [ref]
Effecten waarderen: kostprijs of reële waarde?
Eerste waardering en transactiekosten
Aandelen en obligaties worden bij eerste verwerking tegen reële waarde opgenomen; bij een zakelijke transactie is dat normaal gesproken de aankoopprijs. De verwerking van direct toerekenbare transactiekosten hangt af van de vervolgwaardering:
- Bij reële waarde met waardeveranderingen via het resultaat: transactiekosten direct als last boeken.
- Bij reële waarde met waardeveranderingen via het eigen vermogen of bij geamortiseerde kostprijs: transactiekosten opnemen in de eerste waardering.
Vervolgwaardering volgens de Nederlandse richtlijnen
| Soort en categorie | Vervolgwaardering |
|---|---|
| Aandelen en obligaties in een handelsportefeuille | Reële waarde; wijzigingen direct in het resultaat. |
| Beursgenoteerde aandelen als investering in eigenvermogensinstrumenten | Reële waarde; wijzigingen via het resultaat of, volgens het gekozen stelsel en de daarvoor geldende voorwaarden, via de herwaarderingsreserve. |
| Niet-beursgenoteerde aandelen als investering in eigenvermogensinstrumenten | Kostprijs of reële waarde. Bij kostprijs rekening houden met bijzondere waardeverminderingen. |
| Gekochte leningen en obligaties die tot het einde van de looptijd worden aangehouden | Geamortiseerde kostprijs, rekening houdend met bijzondere waardeverminderingen. |
| Gekochte leningen en obligaties die niet tot het einde worden aangehouden en niet in de handelsportefeuille vallen | Geamortiseerde kostprijs of reële waarde, volgens het gekozen stelsel. |
Geamortiseerde kostprijs verwerkt onder meer het verschil tussen aankoop- en aflossingsbedrag en transactiekosten via de effectieve rente. Een lagere beurskoers leidt bij deze grondslag niet automatisch tot dezelfde afwaardering als bij waardering tegen reële waarde: beoordeel de toepasselijke regels voor bijzondere waardevermindering. [ref]
Voor kleine rechtspersonen bestaat een vrijstelling: beursgenoteerde aandelen mogen ook tegen verkrijgingsprijs of lagere marktwaarde worden gewaardeerd. Controleer dus eerst of de algemene RJ-regels of het regime voor kleine rechtspersonen van toepassing is.
Herwaarderingsreserve en verliezen
Bij de toegestane keuze om waardeveranderingen rechtstreeks in een herwaarderingsreserve op te nemen, gaat het om cumulatieve positieve verschillen boven de kostprijs van het individuele effect. Een daling vermindert eerst de bijbehorende reserve; een cumulatieve daling onder kostprijs wordt direct als verlies verwerkt. Bij verkoop gaat het eerder in de reserve opgenomen cumulatieve resultaat alsnog naar de resultatenrekening. Voor deze beleggingen vormt de reserve geen opvang voor verliezen onder kostprijs. Voor kasstroomhedge-accounting bestaan afzonderlijke regels. [ref]
Als geen beurskoers beschikbaar is, kan de reële waarde met vergelijkbare instrumenten of aanvaarde waarderingsmodellen worden benaderd. Is die waarde ook daarmee niet betrouwbaar vast te stellen, dan geldt de kostprijs. ‘Geen beursnotering’ betekent dus niet automatisch dat waardering tegen reële waarde onmogelijk is.
Voorbeeld aandelen in een handelsportefeuille
Je koopt aandelen voor € 10.000 en betaalt € 50 transactiekosten. Je waardeert deze handelsportefeuille tegen reële waarde met wijzigingen via het resultaat. Belastingen blijven in dit voorbeeld buiten beschouwing.
| Boeking | Debet | Credit |
|---|---|---|
| Effecten bij aankoop | € 10.000 | |
| Transactiekosten | € 50 | |
| Bank | € 10.050 | |
| Effecten: stijging naar € 10.800 op balansdatum | € 800 | |
| Koersresultaat | € 800 |
De balanswaarde is € 10.800. Het resultaat uit deze boekingen is € 750 positief: € 800 koerswinst minus € 50 kosten. De koerswinst is nog niet ontvangen op de bank. Bij een daling naar € 9.400 zou je juist € 600 koersverlies boeken, naast de transactiekosten. Gebruik dit voorbeeld niet voor een belegging waarvoor een andere waarderingsgrondslag geldt.
Toelichting en controle van effecten
Licht de waarderingsgrondslag en verwerking van waardeveranderingen toe. Vermeld bij waardering tegen verkrijgingsprijs de hogere reële waarde indien die aanwezig is, overeenkomstig RJ 226.303. Dit is iets anders dan FIFO of LIFO: dergelijke toerekeningen vervangen de keuze van de waarderingsgrondslag niet. Kleine rechtspersonen hebben vrijstellingen voor bovenwettelijke toelichtingen. [ref]
Vermeld ook in hoeverre effecten niet vrij ter beschikking staan, bijvoorbeeld door verpanding. Beoordeel daarnaast welke informatie over financiële instrumenten en risico’s volgens het toepasselijke regime vereist is.
- Sluit aantallen en transacties aan op het depot- of brokerafschrift.
- Controleer de classificatie en gekozen waarderingsgrondslag.
- Onderbouw de waarde op balansdatum met koersen of een waardering.
- Controleer transactiekosten, rente, dividend en gerealiseerde en ongerealiseerde resultaten afzonderlijk.
- Controleer beperkingen, zekerheden en de vereiste toelichting.
Een boekhoudprogramma helpt de boekingen vastleggen. Controleer zelf of het pakket ook de benodigde depotgegevens en waarderingscorrecties ondersteunt; een bankkoppeling bepaalt de juiste waarderingsgrondslag niet.
Veel gestelde vragen over effecten (FAQ)
Wat zijn effecten?
Effecten zijn financiële instrumenten zoals aandelen en obligaties. Ook certificaten, claims, opties en futures komen voor; voor derivaten gelden afzonderlijke verslaggevingsregels.
Wat is de waardering van effecten?
De waardering hangt af van het soort instrument, de classificatie en het verslaggevingsregime. Een handelsportefeuille wordt volgens de algemene Nederlandse richtlijnen tegen reële waarde gewaardeerd, met waardeveranderingen in het resultaat. Voor andere categorieën kunnen kostprijs of geamortiseerde kostprijs gelden.
Marktwaarde van effecten toelichten?
Bij waardering tegen verkrijgingsprijs schrijft RJ 226 vermelding van een hogere reële waarde voor. Voor kleine rechtspersonen gelden vrijstellingen voor bovenwettelijke toelichtingen. Beoordeel de eisen van het toepasselijke regime.
Referenties
[verbergen]Deel dit artikel
Deel dit bericht via social media met je familie, vrienden en collega's!
Hoe waardeer en boek je effecten? Uitleg over aandelen, obligaties, reële waarde, kostprijs, koersresultaten en herwaardering, met een boekingsvoorbeeld.
Over de auteur
Deze website wordt geschreven en beheerd door Patrick de Graaf.
Patrick heeft een achtergrond in bedrijfseconomie, accountancy en belastingrecht. Van 2007 tot 2017 werkte hij bij een accountantskantoor; daarna als Financial Controller bij twee verschillende middelgrote bedrijven. Die ervaring met administraties, aangiften en rapportages vormt de praktische achtergrond van de uitleg.
Lees meer over zijn opleidingen en werkervaring en bronnen en werkwijze.
Controleer het toepasselijke jaar en de officiële bron en vraag bij beslissingen met fiscale, juridische of financiële gevolgen advies over jouw situatie.